موسیقی محلی فارس
اداب و رسوم مردم فارس
مراسم ازدواج
جواني که به سن ازدواج رسيده و قصد ازدواج دارد، موضوع را با خانواده خود در ميان مي گذارد. اگر خانواده داماد، دختر معيني را در نظر داشته باشند، کار ساده است. در غير اين صورت به اين خانه و آن خانه براي «دلالگي» که همان خواستگاري است مي روند.
دلالگي
مادر و خواهر داماد و چند نفر از نزديکانش به خانه اي که دختر داشته باشد، مي روند. خانواده دختر در صورتي که موافق باشند، علاوه بر چاي، شربت هم براي آنها مي آورند. در صورتي که خانواده دختر تنها به چاي اکتفا کنند، نشانه آن است که به اين وصلت رضايت ندارند. پس موضوع منتفي شده و خانواده داماد به خانه ي ديگري مي روند.
بله برون
خانواده عروس حتماً درباره داماد و خانواده اش تحقيق مي کنند. يک روز هم سرزده به خانه ي داماد مي روند و به دنبال آن مراسم بله برون انجام مي شود. در اين مراسم تني چند از بزرگترهاي دو خانواده در منزل عروس دور هم جمع مي شوند تا درباره مهريه، پول حمام، لباس و ساير مسائل ضروري صحبت کنند. اگر طرفين شرايط خاصي داشته باشند در همين مجلس مطرح مي شود تا به توافق برسند. يک نفر هم آنچه را که مطرح شده روي کاغذ مي آورد و در اصطلاح مي گويند رُقعه اش نوشته شد. سپس روزي تعيين مي شود و به اتفاق عروس به بازار وکيل مي روند و پارچه هاي مورد نياز را مي خرند.
رخت برون
در اين مجلس، دوستان عروس و داماد شرکت دارند که به آنها «سوري» مي گويند. سوري هاي داماد يک خياط را همراه مي آورند تا اندازه عروس را بگيرد و پارچه هايي را که خريده اند، با خود ببرد. پذيرايي از مدعوين به عهده مادر عروس است. مادر داماد نيز همراه پارچه، مقداري نقل و هديه که در اصطلاح به آن گـُل مي گويند، با خود مي آورد. در اين مجلس زن ها دايره مي زنند و واسونک مي خوانند:
خانم عروس روي تخت، دور تختش گل زنيد
همه تون گوييد مبارک، قيچي بر تختش زنيد و...
عقد کنون
در فارس براي عقد و عروسي ساعت سعد را انتخاب مي کنند و دو نوبت عقد مي گيرند. يکي عقد خصوصي است که تنها عده اي از نزديکان عروس و داماد شرکت دارند و معمولاً خطبه عقد در همين مجلس خوانده مي شود و ديگري مجلس عقد که همه دوستان و آشنايان دو خانواده در آن شرکت دارند. روز عقد خانواده داماد همه چيز را به خانه عروس مي برند و تنها از بردن ذغال و تنباکو خودداري مي کنند چون معتقدند که تنباکو تلخي به همراه دارد و ذغال سياهي.
دست بوسون
معمول است که بعد از عقد داماد با يکي دو نفر از نزديکانش به خانه مادرزن برود و دست او را ببوسد. مادرزن هم روي او را مي بوسد. مادرزن در اين روز هديه اي به دامادش مي دهد.
عروسي
روز قبل از عروسي حجله مي بندند و برنج پاک مي کنند. اين مراسم با شادي و شعف و خواندن واسونک همراه است.
براي آوردن عروس، عده اي به خانه عروس مي روند. در اين مجلس با شربت و پالوده از سورها پذيرايي مي شود. رسم است که ياران داماد چيزي را از خانه عروس بردارند که ممکن است ليوان، قاشق يا استکان باشد. وقتي خواستند عروس را ببرند پدر عروس تا قباله را از ياران داماد نگيرد، اجازه بردن عروس را نمي دهد. وقت ِ رفتن، خواهران داماد زير بغل عروس را مي گيرند و آينه سنگي بزرگي در برابر او گرفته و به طرف خانه داماد حرکت مي کنند. اهالي محل روي سر آنها گلاب مي پاشند. نرسيده به خانه داماد، داماد به پيشواز عروس مي آيد و عروس را با خود به خانه مي برد. در حجله، بزرگتر خانواده دست عروس و داماد در دست هم مي گذارد. بايد دست داماد روي دست عروس قرار گيرد تا هميشه بر عروس مسلط باشد.
در حجله انگشت هاي کوچک عروس و داماد را با گلاب مي شويند و عروس و داماد سکه هايي را که از قبل در دست دارند در ظرفي که زير دستشان است، مي اندازند. اين گلاب را معمولاً پاي درخت سبزي مي ريزند.
داماد در حجله، هديه اي به نام «روزگشا» به عروس مي دهد. در حجله بر سر عروس و داماد نقل مي ريزند.
صبح روز بعد، داماد به ديدن مادرزن مي رود و ضمن بوسيدن دست او، او را به خانه خود مي آورد. هدايايي را که براي عروس و داماد مي آورند، صبح عروسي به همه نشان مي دهند. در شيراز به اين هدايا، «گـُل» مي گويند.
پاگشا
در شيراز رسم است که هفته اي بعد از عروسي، پدر عروس، داماد و يارانش را به شام يا ناهار دعوت کند. به اين مراسم پاگشا مي گويند. بعد از پدر عروس نوبت ديگران مي رسد.
از ديگر مراسم اين است که چون جواني، دختري را نامزد کرد، از آن به بعد در هر عيد، مخصوصاً عيد فطر – بايد براي نامزدش عيدي بفرستد. عيدي را در خوانچه مي گذارند و به خانه عروس مي برند. در مقابل وقتي که دختر به خانه شوهر رفت، مادر عروس بايد همين کار را به ويژه در عيد فطر، انجام دهد. در ماه رمضان هم بايد مادر عروس يک افطاري کامل که به آن «روز والوان» مي گويند، براي دامادش بفرستد.
عقيقه
از جمله رسوم معمول در بين دواني ها، يکي هم رسم عقيقه است. عقيقه در عربي به معني موي شکم نوزاد در هنگام تولد است. معني ديگر آن، ذبح گوسفند در هفتمين روز تولد نوزاد است. شايد اين رسم در گذشته در روز هفتم انجام مي شد، اما امروزه موعد خاصي براي آن قائل نيستند و در هر فرصتي که دست داد، آن را تدارک مي بينند. انجام اين کار ممکن است تا هفت سالگي کودک هم به تعويق بيفتد. اما تا هنگام مراسم عقيقه نبايد موي سر کودک تراشيده شود.
وداع با فرد ِ در گذشته
فرهنگ مردم فارس چون فرهنگ ديگر مردم ايران بر مبناي باورها و معتقدات ديني مسلمانان استوار است. ضمن اين که گاه اين آداب و رسوم ريشه در پيش از اسلام دارد؛ مثلاً در شهرستان هاي آباده، اقليد و فسا رسم است که با مرگ هر فرد، بازماندگان نزديک وي يعني پدر، مادر، برادر و خواهر و فرزندان، روز بعد از خاکسپاري، پيش از طلوع آفتاب، سر گور وي مي روند و فاتحه مي خوانند. اين عمل در تابستان بدون مشکل برگزار مي شود اما در سرماي 15 درجه زير صفر زمستان اين کار با مشکلاتي همراه است و با تمامي اين احوال مردم به انجام آن مي پردازند و معتقدند با اين کار به خورشيد مي گويند که زودتر از او بر مزار عزيزشان آمده اند.
عروسي درخت نارنج
در شيراز رسم بر اين است که اگر درخت نارنجي که در خانه است، نارنج کم بدهد يا اصلاً ندهد، آن را عروس کنند و برايش مراسم عروسي بگيرند. براي اين کار، ابتدا زن صاحب خانه، زنان همسايه را دعوت به عروسي درخت نارنج مي کند، همه در يک زمان مشخص در خانه جمع مي شوند و زن صاحبخانه اره اي را بر مي دارد تا شاخه هاي درخت را ببرد. يکي از زنان همسايه جلو مي آيد و ضامن درخت مي شود. سپس تور بسيار نازکي روي درخت مي کشند، شکر پنير روي درخت مي پاشند، کِل مي زنند، واسونک مي خوانند و شادي مي کنند و بر اين باورند که آن درخت، سال بعد در فصل بهار، بار نارنج خواهد داشت.
آب مقدس حوض ماهي ها
تا 50 سال پيش در فارس، سه حوض ماهي در شيراز، فسا و زرقان وجود داشت اما با خشک شدن حوض ماهي فسا اکنون دو حوض داير است. مراسمي که براي اين دو حوض ماهي وجود دارد، تقريباً مشابه است.
از زير کوه سعدي، چشمه اي بيرون مي آيد که چند چاه براي استفاده از آن در خانه هاي بالادست آرامگاه حفر شده است. حوض ماهي آرامگاه سعدي، هم سطح زمين و مظهر قنات و چشمه است. ترديدي وجود ندارد که پيش از زمان سعدي، و حتي در ايران باستان، اين آب جريان داشت و مقدس بود. به همين دليل سعدي براي اين آب اهميت قايل بود. براساس نوشته «ابن بطوطه» که دوبار در سال هاي 725 و 748 هـ.ق، (بار اول حدود سي سال پس از درگذشت سعدي) به شيراز آمده بود، سعدي اين حوض هشت ضلعي را ساخته است.
مراسم و باورهاي مردم شيراز و اطراف، تا سال 1327 شمسي که سال تخريب آرامگاه سعدي براي تجديد بناي آن است، بسيار جدي و اجراي آنها بسيار ضروري بود. تا آن زمان هر سال حدود ده هزار نفر در چهلمين روز پس از عيد نوروز در محوطه جلوي آرامگاه سعدي جمع مي شدند و آش نذري که در فارس اصطلاحاً «ديگ جوش» ناميده مي شود، مي پختند و از بامداد تا شب شادي مي کردند و بر اين باور بودند که يک ماهي قرمز که يک حلقه طلايي در بيني دارد، در آب بالا مي پرد و مي رود. ماهي هاي اين آب مقدس است و هيچ کس حق صيد آنها را ندارد.
امروزه هنوز مردم کوي سعدي بر اين باورند و در حوض ماهي سکه مي اندازند تا آرزوهايشان برآورده شود، ولي آداب و مناسکي در اين زمينه وجود ندارد. در زرقان چنين مراسمي هنوز ادامه دارد.
پس از ساخت آرامگاه سعدي، از آب تني در اين حوض براي برآورد نياز جلوگيري شد و ديگر کسي در محوطه حوض ماهي به آب دسترسي ندارد. اما حدود 150 متر بعد از آرامگاه، در کوچه اي که اصطلاحاً کوچه حمام سعدي مي نامند، مردم براي باورها و مناسک خود از آب چشمه يا قنات سعدي استفاده مي کنند.
مردم شيراز و اطراف، باورهايي خاص نسبت به حوض ماهي دارند و عده اي برآنند صاحب اين آب، حضرت امام حسن(ع) است. گروهي ديگر معتقدند اگر دختر يا پسري دست و روي خود را با اين آب بشويد، بخت او باز مي شود و به خانه بخت مي رود. درگذشته با جام «چهل کليد» روي سر خود آب مي ريختند. آب تني در دوره ي پيش از ساخت ساختمان جديد آرامگاه، در روز چهارشنبه سوري انجام مي شد.
امروزه از ساعت 12 ظهر روز چهارشنبه سوري تا ساعت 24، دختران و زنان در جوي آب کوچه حمام سعدي آب تني مي کنند و از ساعت 24 تا 8 بامداد به پسران و مردان اختصاص مي يابد. هجوم جمعيت براي آب تني بسيار زياد است و مردم معتقدند که اين آب، مشکلات و گرفتاري ها را نيز حل مي کند. گاه نيز نامه اي براي حضرت امام زمان (عج) در آب حوض ماهي مي اندازند و حاجت و مشکل خود را مطرح مي کنند.
در گذشته مردم باور داشتند که اين آب، سحر و جادو را باطل مي کند. معمولاً کشاورزان يک ظرف از اين آب بر مي دارند و هنگام آبياري مزارع خود، آن را در جوي آب مي ريزند تا از ايجاد کرم ساقه خوار جلوگيري نمايد و مزارع آنها محصول بيشتر بدهد. برخي نيز معتقدند که اگر لباس هايشان در اين آب شسته شود، بيماري ها را از بدن صاحب لباس مي زدايد. بنابراين در کوچه حمام سعدي لباس مي شويند. هر چند امروزه کمتر به چنين کاري دست مي زنند، ولي در گذشته تمام صحراي سعدي محل شستن و خشک کردن لباس بود.
اعتقادات و باورها
اگر عروس ته ديگ دوست داشته باشد، شب عروسي باران مي بارد.
چون عروس در شب عروسي برقصد، نان ارزان خواهد شد.
اگر آينه عروس بشکند، عروس بدبخت خواهد شد.
اگر عروس را عقد کنند ولي عروسي نکنند، يکي از اقوام عروس و داماد مي ميرد. در اصطلاح مي گويند شکار کرده است.
------------------------------------------------------------------------------
انچه که خودم می خواستم در انتها اضافه کنم این است که متاسفانه در مورد موسیقی استان فارس چیز قابل توجهی پیدا نکردم.و به اصطلاح هر چه بیشتر گشتم،کمتر یافتم.و این بسیار برای من جای تعجب است که استانی چنین تاریخی و فرهنگی،اینچنین در فقر اطلاع رسانی و کار فرهنگی به سر ببرد.این از نظر من به هیچ قابل توجیه نیست.
و جمله اخر این که برای مردم و فرهنگ فارس،به خاطر این همه کوتاهی و بی خیالی مسئولانش، متاسفم.
پست های مرتبط :
دریافت قطعات...
در صورت کار نکردن لینکهای بالا از لینکهای زیر استفاده کنید.
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15